Ważne pytania

1. Co to jest SMOG?

Smog jest nienaturalnym zjawiskiem atmosferycznym, które polega na współistnieniu związków chemicznych oraz pyłów w naszej atmosferze. Przebywanie, oddychanie nim, zagraża naszemu zdrowiu i życiu. Pochodzenie słowa smog ma swoje korzenie w dwóch angielskich słowach: "smoke" - dym oraz "fog" - mgła. Polska ma najbardziej zanieczyszczone powietrze spośród wszystkich krajów Unii Europejskiej.

2. Skąd się bierze SMOG?

Głównym źródłem zanieczyszczenia powietrza w naszym kraju jest niska emisja, czyli spalanie paliw stałych (węgla i drewna) w domowych piecach, kotłach i kominkach. Smog występuje głównie w sezonie grzewczym od września do kwietnia, kiedy pali się w piecach węglem i drewnem. Największy problem mamy z zanieczyszczeniem pyłami zawieszonymi i rakotwórczym benzo(a)pirenem.

3. Co to jest PM2.5 i PM10?

To skróty oznaczające pyły zawieszone (ang. particulate matter). W pewnym uproszczeniu są to drobne cząsteczki sadzy. Z łatwością przedostają się do krwi, a dalej do najważniejszych organów naszego ciała. Ich głównym źródłem jest spalanie w domowych piecach na węgiel i drewno. Pyły emitowane są też przez samochody i przemysł. Aby wyobrazić sobie jak drobny może być pył zawieszony trzeba wiedzieć, że jest dużo mniejszy niż ziarnko piasku czy średnica włosa. Pył PM 10 to cząstki o średnicy mniejszej niż 10 mikrometrów (ok. jednej piątej grubości ludzkiego włosa). Pył PM 2.5 to bardzo drobne cząstki: o średnicy mniejszej niż 2,5 mikrometra.

4. Jak działa miernik PM2.5 i PM10?

Do mierzenia pyłów zawieszonych używa się dwóch metod:

- metody grawimetrycznej: przy tzw. poborników pyłowych, specjalnych urządzeń, do których zasysane jest powietrze atmosferyczne. Co dwa tygodnie do pobornika zakłada się 14 jednorazowych filtrów, które urządzenie zmienia automatycznie co 24 godziny. Każdy filtr posiada swój niepowtarzalny numer identyfikacyjny.

Filtry czyste, przed założeniem do pobornika są kondycjonowane i ważone w laboratorium, umieszczane w specjalnych pojemnikach do transportu, a następnie transportowane na stację pomiarową i umieszczane w poborniku. Po 14 dniach wszystkie filtry są wyjmowane, umieszczane w specjalnych pojemnikach do transportu i przewożone do laboratorium. W laboratorium filtry są kondycjonowane i ważone po raz drugi, już jako filtry po tzw. ekspozycji. Z różnic mas przed i po ekspozycji filtra, odniesionych do objętości przepływu powietrza w poborniku, wyliczane są stężenia pyłów. Stężania te podawane są w mikrogramach na metr sześcienny [µg/m3]. Zaletą tej metody pomiarowej jest jej bardzo wysoka dokładność. Jedyną jej wadą jest czas potrzebny na uzyskanie wyników, który wynosi ok. 3 tygodni.

- metody automatycznej: tu stosuje się mierniki automatyczne różnego typu. Mierniki te na bieżąco mierzą stężenia pyłu, co umożliwia pokazywanie wyników tych pomiarów w trybie „on-line” na portalach inspekcji ochrony środowiska

5. Jakie są normy dla PM2.5 i PM10?

  • Poziom dopuszczalny dla stężenia średniodobowego pyłu PM 10 wynosi 50 µg/m3 i może być przekraczany nie więcej niż 35 dni w ciągu roku.
  • Poziom dopuszczalny dla stężenia średniorocznego wynosi 40 µg/m3
  • Poziom informowania - 200 µg/m3 średniodobowo
  • Poziom alarmowy - 300 µg/m3 średniodobowo
  • Poziom dopuszczalny dla stężenia średniorocznego dla pyłu PM 2,5 wynosi 25 µg/m3

6. Czym różnią się normy WHO, EU i PL?

Respektowana w Polsce Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/50/WE z dnia 21 maja 2008 r. w sprawie jakości powietrza i czystszego powietrza dla Europy, nazywana dalej Dyrektywą CAFE, nakłada dwie normy jeśli chodzi o pył zawieszony PM10. Pierwsza dotyczy stężenia średniorocznego – maksymalne dopuszczalne średnie roczne stężenie pyłu PM10 w powietrzu to 40 µg/m3. Ustanowiona została również norma dla stężenia średniodobowego – 50 µg/m3, z zaznaczeniem, że w przeciągu roku może wystąpić maksymalnie 35 dni kiedy norma dla średniego stężenia dobowego może zostać przekroczona. Ocena jakości powietrza w obrębie Unii Europejskiej w zakresie zanieczyszczenia pyłem PM10 opiera się właśnie o te dwie normy: średnie roczne stężenie nie może przekraczać 40 µg/m3, a w ciągu roku nie może być więcej niż 35 dni kiedy to stężenie średniodobowe było wyższe niż 50 µg/m3. Pamiętać jednak należy, że wytyczne Światowej Organizacji Zdrowia są ostrzejsze– według WHO średnioroczne stężenie PM10 nie powinno przekraczać 20 µg/m3.

Dyrektywa CAFE nakłada jedynie normę dla stężenia średniorocznego dla PM 2,5, wynosi ona 25 µg/m3; ani w prawie wspólnotowym, ani w prawie polskim nie ustanowiono normy dobowej. Wytyczne WHO mówią jednak, że dobowe stężenie PM2,5 nie powinno przekraczać 25 µg/m3 (i to nie częściej niż trzy dni w roku), zaś stężenie roczne nie powinno być wyższe niż 10 µg/m3. Zatem, tak jak w przypadku PM10, również dla PM2,5 wytyczne WHO są bardziej rygorystyczne niż obowiązujące w Polsce i na poziomie UE prawo.

7. Czy powietrze w Polsce jest wystarczająco czyste?/Czy normy czystości powietrza w Polsce są przekroczone?

Gdy przyjrzymy się przez ile dni w roku dobowe stężenia PM10 są przekraczane na poszczególnych stacjach Unii Europejskiej, okazuje się, że w czołówce znajdują się miasta z Polski oraz Bułgarii. Polska jest krajem o największym zanieczyszczeniu powietrza w całej Unii Europejskiej. Polskie miasta, miasteczka i wsie są silnie zanieczyszczone nie tylko pyłem, ale również innymi związkami rakotwórczymi. Z tego powodu każdego roku przedwcześnie umiera około 43 000 mieszkańców i mieszkanek naszego kraju. To silnie zanieczyszczonym powietrzem zwiększa ryzyko wystąpienia między innymi: nowotworów, astmy, raka płuca, przewlekłej obturacyjnej choroby płuc, częstych infekcji dróg oddechowych, zawału serca, nadciśnienia tętniczego, choroby Alzhaimera, udaru mózgu, bezpłodności, przedwczesnego porodu czy obumarcia płodu. Grupy najbardziej odczuwające negatywne skutki zanieczyszczenia powietrza to: dzieci, osoby starsze, osoby cierpiące z powodu schorzeń układu oddechowego i krwionośnego, kobiety w ciąży.

8. Gdzie w Polsce powietrze jest najczystsze?

Według norm stężenie PM10 może być wyższe niż 50 µg/m3 przez maksymalnie 35 dni w ciągu roku. Jedynie na terenie niektórych polskich miejscowości liczba takich dninie przekracza normy. Są to ośrodki znajdujące się przede wszystkim na północy kraju (np. Gdynia, Słupsk, Gdańsk, Szczecin), gdzie wiejące wiatry sprzyjają wentylacji zanieczyszczeń.

10. Gdzie w Polsce powietrze jest najbardziej zanieczyszczone?

Analiza najwyższych stężeń rocznych oraz stacji o największej liczbie dni gdy przekroczone zostało dopuszczalne stężenie dobowe PM10 wskazuje, że większość stacji o najgorszych wynikach położona jest w Polsce południowej. Większość najbardziej zanieczyszczonych miast znajduje się na terenie Śląska, Małopolski i woj. łódzkiego. Za wysoce negatywny należy uznać fakt, że odnotowywane wyniki znacznie przekraczają normę – szczególnie w przypadku stężeń dobowych. Przy dozwolonych 35 dniach gdy dobowe stężenie PM10 przekracza 50 µg/m3, wiele polskich miast i miasteczek osiąga wynik powyżej 100 takich dni. Co więcej są to często stężenia bardzo wysokie, sięgające 200 µg/m3, a nawet 300 µg/m3. Warto również zauważyć, że najwyższe stężenia, zarówno jeśli chodzi o średnią roczną, jak i liczbę dni z przekroczeniem normy dla stężenia dobowego, odnotowuje się nie tylko w dużych miastach, ale również w mniejszych miasteczkach. Świadczy to, że problem zanieczyszczonego powietrza to nie tylko problem aglomeracji miejskich. Problem pyłu PM10 dotyczy w szczególności małych miejscowości. Miejsca, w których dopuszczalny poziom 40 ug/m3 jest przekraczany, to głównie miejscowości średniej wielkości albo nawet bardzo małe, jak np. śląski Godów liczący tylko 2000 mieszkańców. Nie powinno to dziwić, biorąc pod uwagę, że głównym źródłem emisji pyłu PM10 w skali kraju są domowe instalacje grzewcze: kotły i piece na węgiel oraz drewno, a także kominki.

11. Czy opalanie domu gazem powoduje SMOG?

Nie

12. Czy opalanie domu węglem powoduje SMOG?

Głównym źródłem zanieczyszczeń powietrza w Polsce jest sektor komunalno-bytowy, czyli gospodarstwa domowe. Odpowiadają one za prawie połowę całkowitej emisji pyłu zawieszonego, i większość (ok. 85%) emisji WWA. Według szacunkowych danych co roku w Polsce sprzedawanych jest ok. 200 tys. kotłów na węgiel, a większość z nich (ok. 70%) to kotły o bardzo złych parametrach emisyjnych. Ich potoczna nazwa stosowana w branży kotlarskiej – „kopciuchy” – mówi sama za siebie. Są to urządzenia, które nie powinny być dopuszczone do obrotu rynkowego. Niestety, w naszym kraju nie obowiązują obecnie normy jakości węgla, ani normy emisyjne urządzeń grzewczych. W rezultacie w polskich domach można palić najgorszej jakości paliwem w prymitywnych urządzeniach, co skutkuje ogromną emisją wymienionych wyżej zanieczyszczeń .Udział najgorszych gatunków węgla w rynku detalicznym szacuje się na ok. 10% (masowo), ale to właśnie te niecałe 10% generuje bardzo znaczną część niskiej emisji.

13. Czy opalanie domu drewnem powoduje SMOG?

Liczne badania wyraźnie pokazują, iż w porównaniu ze średniej lub dobrej jakości węglem, spalanie drewna powoduje porównywalną lub nawet większą emisję (mierzoną ilością szkodliwych substancji wyprodukowanych na jednostkę energii uzyskanej z danego paliwa, np. w gramach/megadżul, g/MJ) zarówno wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych (WWA), jak i pyłu zawieszonego (PM 10, PM 2.5).

14. Czy kominki domowe powodują SMOG?

Kominki czy kozy – tzw. ogrzewacze pomieszczeń, to urządzenia, których eksploatacja charakteryzuje się bardzo wysokim poziomem emisji zanieczyszczeń. Można zatem śmiało powiedzieć, że kominki domowe powodują SMOG.

15. Czy ogień w kominku powoduje SMOG na zewnątrz domu czy też wewnątrz?

Zazwyczaj wewnątrz budynków powietrze jest lepsze niż na zewnątrz. Wyjątkiem są jednak budynki, gdzie korzysta się z kominków - w nich stężenia zanieczyszczeń wewnątrz pomieszczeń bywają wyższe niż na otwartej przestrzeni. Oznacza to, że przy używaniu kominka SMOG powstaje nie tylko na zewnątrz domu, ale także wewnątrz.

16. Czy wolno w domu palić śmieci?

Spalanie śmieci jest zabronione i jest wykroczeniem. Osoba spalająca śmieci zgodnie z zapisem Ustawy o odpadach podlega karze aresztu lub grzywny.

17. Czy samochody generują SMOG?

Tak, samochody, a zwłaszcza te z silnikami diesla, wytwarzają duże ilości zanieczyszczeń. W Polsce około jednej dziesiątej pyłów zawieszonych wytwarzane jest przez samochody

18. Co mogę zrobić aby powietrze było czyste?

Warto dopilnować by w domu, lub u sąsiadów nie spalano śmieci. Dym z ich spalania jest niezwykle szkodliwy.

19. Jak Polska walczy ze SMOGiem?

Władze centralne i lokalne ustanawiają prawa, które pomagają w poprawie jakości powietrza. Od 1 lipca 2018 roku w całym kraju zakazana będzie sprzedaż „kopciuchów”. W województwach mazowieckim i małopolskim obowiązują uchwały antysmogowe zobowiązujące obywateli do wymiany kopciuchów w ciągu 5 lat.

20. Czy w mojej szkole jest czyste powietrze?

Powietrze w szkole jest czystsze niż na zewnątrz - bardzo wiele jedna zależy od tego jakie są stężenia pyłów na zewnątrz. Jeśli w miejscowosći jest smog, to w szkole również, ale mniejszy mniej więcej o połowę.

21. Na czym polega działalność organizacji walczących o czystość powietrza?

Organizacje takie jak PAS pomagają obywatelom i lokalnym inicjatwom antysmogowym zorganizować się i nagłaśniać problem smogu w ich okolicy.

22. Gdzie można sprawdzić stan powietrza w naszej okolicy?

Czujniki zamontowane na budynku szkoły pokazują aktualne stężenia zanieczyszczeń i stan powietrza na zewnątrz szkoły i w jej budynku. Aktualne dane widoczne są na ekranach w szkołach i na naszej stronie internetowej.

23. Jakie są obowiązki lokalnych władz w zakresie ochrony powietrza?

Starosta oraz wójt, burmistrz lub prezydent miasta kontrolują przestrzeganie przepisów o ochronie środowiska. Mogą oni upoważnić do kontroli pracowników podległych im urzędów powiatowych, miejskich lub gminnych lub funkcjonariuszy straży gminnych.

24. Czy w mojej miejscowości jest organizacja walcząca o czyste powietrze?

W Polskim Alarmie Smogowych działa już 25 lokalnych inicjatyw antysmogowych. Warto sprawdzić na stronie PAS czy w mojej miejscowości jest taka inicjatywa. Jeśli nie, może warto pomyśleć o założeniu grupy aktywistów antysmogowych?

25. Czy w innych krajach palenie w kominku jest dozwolone?

Palenie w kominku nie jest zabronione w Polsce z wyjątkiem Krakowa, gdzie taki zakaz obowiązywać będzie od 1 września 2019 r.

26. Co zrobić jak widzę, że z komina mieszkańca mojej miejscowości wylatuje intensywny dym?

Jeśli podejrzewamy spalanie śmieci warto zawiadomić Straż Miejską, lub nawet Policję. Nie zawsze jednak intensywny dym to spalanie odpady.

27. Czy palenie węgla lub drewna od góry rzeczywiście nie generuje smogu?

Tak zwane „palenie od góry” w niektórych sytuacjach sprawia, z komina wydostaje się mniej dymu. Krakowski Alarm Smogowy zbadał ten sposób palenia i okazało się, że ten sposób palenia może również wytwarzać większe ilości zanieczyszczeń.

28. Co mam zrobić aby nie oddychać SMOGiem?

Na dłuższą metę przed smogiem nie ma schronienia. Najlepiej jest doprowadzić do sytuacji, w której w mojej miejscowości nie będzie w ogóle dymiących kominów.

29. Czy maseczka na twarz chroni przed SMOGiem?

Tak. Dobrze dopasowana maceczka z certyfikatem, spełniające normy filtruje około 90% zanieczyszczeń.

30. Czy pozostanie w domu chroni przed SMOGiem?

Tak, w czasie epizodów smogowych stężenia pyłów w mieszkaniach są średnio o połowę niższe niż na zewnątrz.